Novvot bilan shakar bir narsami?
Tarkibi jihatidan ha. Novvot ham qum shakar kabi saxarozadan iborat, faqat u qiyomda sekin-asta yirik kristallar bo'lib o'sadi. Kristallar tiniq, sutdek oq yoki qahrabo rangda bo'ladi, ichida ko'pincha ular o'sgan paxta iplari yoki yog'och cho'plar ko'rinib turadi. Shuning uchun novvot sochma holda emas, bo'lak-bo'lak va to'p-to'p qilib sotiladi.
Novvot qayerdan kelgan va boshqa yurtlarda qanday ataladi
Shakarni kristallashni birinchi bo'lib Hindistonda o'rganishgan. U yerdan bu hunar Forsga o'tgan, Yevropa esa u haqda ancha keyin arab savdogarlari orqali bilib olgan. So'zlar ham shu yo'ldan borgan: forscha qand arabchada qandiy bo'lgan, undan inglizcha candy va nemischa Kandis kelib chiqqan. Bugun shunga o'xshash shakarni Erondan Xitoygacha tayyorlashadi va har bir xalq uni o'zicha ataydi.
- O'zbekiston: novvot; rus tilida navat degan nom o'rnashgan.
- Eron: nabat. Eron nabati ko'pincha za'faron bilan sariqqa bo'yaladi va yog'och cho'plardagi kristallar holida sotiladi.
- Ozarbayjon va Turkiya: nabat va nebat şekeri, ular ham choyga solinadi.
- Hindiston: mishri, uni ovqatdan keyin arpabodiyon urug'i bilan yeyishadi.
- Xitoy: bingtang, ya'ni "muz shakar", choyga va shirin sho'rvalarga qo'shiladi.
- Ingliz tilli mamlakatlar: rock sugar yoki rock candy; Germaniyada Kandiszucker yoki qisqasi Kandis.
Novvot qanday tayyorlanadi
Bu usul asrlar davomida deyarli o'zgarmagan. Quyuq shakar qiyomi, ip va bir necha kun tinch turadigan joy kerak bo'ladi.
- Shakar issiq suvda eritiladi. Ba'zan qiyomga ozgina uzum sharbati, za'faron yoki boshqa tabiiy xushbo'ylantiruvchi qo'shiladi.
- Qiyom quyuqlashguncha qaynatiladi va ichiga paxta iplari tortilgan yoki cho'plar mahkamlangan idishlarga quyiladi.
- Idishlar hech kim qimirlatmaydigan iliq joyda qoldiriladi. Qiyom soviganda shakar iplarga kristall bo'lib o'tiradi. Qiyom qanchalik sekin sovisa, kristallar shunchalik yirik bo'ladi.
- Qolgan qiyom to'kib tashlanadi, kristallar quritiladi va bo'laklarga bo'linadi.
Rangi qiyomga bog'liq. Toza shakardan tiniq yoki oq novvot chiqadi, uzum sharbati va biroz karamellanish unga qahrabo tus beradi, za'faron esa sariqqa bo'yaydi. Novvotni o'z oshxonangizda qanday o'stirish o'zbek retseptlari bo'limidagi "Novvot: uyda tayyorlash va choyga tortish" retseptida bosqichma-bosqich yozilgan.
Novvotning oddiy shakardan farqi
Ikkalasining kaloriyasi bir xil, 100 g da taxminan 400 kkal. Farqi shaklida va qanday iste'mol qilinishida.
- Yirik kristall sekin eriydi. Piyoladagi bo'lak choyni asta-sekin shirin qiladi, tishlab yeyilsa esa bir necha ho'plamga yetadi.
- Qum shakar ovqat va pishiriq uchun ishlatiladi. Novvot deyarli doim choy bilan tortiladi, xamirga solinmaydi.
- Oq novvotning ta'mi shunchaki shirin. Qahrabo rangli novvotda yengil karamel yoki uzum ta'mi sezilishi mumkin.
Novvot, Kandis va kristall shakar
Novvot, nemis Kandisi va eski rus kristall shakari (saxar-ledenets) bir turdagi mahsulot: o'ta to'yingan qiyomdan kristall qilib o'stirilgan shakar. Ular shakli va qo'shimchalari bilan farqlanadi. Germaniyada oq Kandis yirik bo'laklar va mayda donachalar holida sotiladi, jigarrang Kandis karamellangan qiyomdan tayyorlanadi. Novvot ko'pincha iplarda notekis to'p-to'p bo'lib o'sadi, ba'zan qiyomiga uzum sharbati qo'shiladi.
Karamel va cho'pli konfetlar boshqacha tayyorlanadi. Ularning shakar massasi shishasimon holatgacha qaynatilib, tez sovitiladi, shuning uchun kristallar hosil bo'lmaydi. Qadoqdagi nomidan novvotmi yoki karamelmi, bilib bo'lmasa, bo'lagiga qarang: novvotda kristall qirralari ko'rinadi, karamel esa shishadek silliq sinadi.
Novvot foydalimi?
Organizm novvotni qanddondagi shakar kabi o'zlashtiradi. Qahrabo rangli novvotda uzum sharbatidan qolgan minerallar izi bor, lekin ular ovqatlanishda ahamiyatga ega bo'lmaydigan darajada oz. Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti erkin shakarlar kunlik kaloriyaning 10 foizidan kamini tashkil etishini tavsiya qiladi; novvot ham bu me'yorga oddiy shakar bilan teng kiradi.
Markaziy Osiyo va Eronda shamollaganda yoki yo'talganda novvotni iliq choy yoki sutda eritib ichishadi. Bu xalq odati. Novvot oddiy shakar yoki asaldan yaxshiroq davolashi haqida dalil yo'q.
Qandli diabetda novvot yeyish mumkinmi?
Diabeti bor odamlar uchun novvot oddiy shakardan farq qilmaydi: u qondagi glyukozani xuddi shunday tez oshiradi. Kunlik uglevodlar hisobida u shakar sifatida hisobga olinadi, qancha yeyish mumkinligini esa davolovchi shifokor belgilaydi. Qadoqdagi "tabiiy" yoki "kristall" degan yozuvlar buni o'zgartirmaydi.
Nega novvot choy bilan tortiladi
O'zbek xonadonida mehmonga birinchi navbatda choy quyiladi. Dasturxonga non, quruq mevalar, yong'oq va shirinliklar qo'yiladi, novvot esa ular orasida deyarli doim bo'ladi. Choyni mehmonlarga quyib berishdan oldin mezbon odatda uni ikki-uch marta piyolaga quyib, yana choynakka qaytaradi, shunda choy yaxshiroq damlanadi. Bu odat "qaytarish" deb ataladi.
Choyning o'zi shakarsiz ichiladi, novvot esa piyolaga solinadi yoki ozdan tishlab yeyiladi. Shunda har kim choyni o'z didiga qarab shirin qiladi, bitta choynakdan esa hammaga uzoq vaqt quyib turish mumkin. Ko'k choyni qanday damlash va tortish "Ko'k choy: qanday damlanadi va tortiladi" retseptida yozilgan.
Novvotni qanday tanlash kerak
- Kristallar qattiq va quruq, ularda yopishqoq qatlam yo'q, qadoq tubida qiyom to'planmagan.
- Tarkibida shakar va suv. Uzum sharbati, za'faron yoki tabiiy xushbo'ylantiruvchi ham uchraydi, lekin ular yorliqda ko'rsatilgan bo'lishi kerak.
- Tarkibida za'faron bo'lmasa-yu, rangi yorqin sariq yoki to'q sariq bo'lsa, bu odatda bo'yoq qo'shilganini bildiradi. Bo'yoq yorliqda ko'rsatilganini tekshiring.
- Shakarning deyarli hidi yo'q. O'tkir konfet hidi qo'shilgan xushbo'ylantiruvchidan keladi.
- Kristallar ichidagi iplar ishlab chiqarishdan qolgan, bu nuqson emas.
Novvotni qanday saqlash kerak
Novvot shakar kabi saqlanadi: zich yopiladigan bankada, quruq joyda, xona haroratida va hidi kuchli ziravorlardan nariroqda. Sovutgichda kristallarga namlik o'tiradi va ular bir-biriga yopishib qoladi. Quruq joyda novvot uzoq vaqt o'zgarmaydi, ammo qadoqdagi muddatga qarang. Xiralashgan yoki yopishib qolgan bo'laklarni bemalol choyda eritish mumkin, ta'mi o'zgarmaydi.
Rigada novvotni qayerdan sotib olish mumkin
Arkan Bazar, Riga markaziy bozoridagi o'zbek bozori (Nēģu iela 7), o'zbek choyi, ziravorlar, quruq mevalar va guruch sotadi. Novvot har doim ham bo'lavermaydi, shuning uchun atayin borishdan oldin sotuvchidan so'rab oling.