Dasturxon nondan boshlanadi
O'zbek xonadonida dasturxon nonsiz yozilmaydi. Mehmon kelsa, avval non va choy qo'yiladi; palov ham, sho'rva ham non bilan boshlanadi. Nonning o'z odobi, o'z nomlari va har viloyatda o'z uslubi bor.
Asosiy turlarning deyarli hammasi tandirda pishiriladi. Tandir loydan qurilgan, ichi qizdiriladigan o'choq. Xamir uning issiq devoriga yopishtiriladi, shuning uchun o'zbeklar nonni "pishirish" emas, "yopish" deydi. Tandir noniga xos qarsildoq po'st va o'ziga xos hid ana shundan.
Novvoyxonada non qanday yopiladi
Xamir qorilib, oshishi uchun bir muddat qo'yib qo'yiladi, so'ng zuvalalarga bo'linadi. Har bir zuvala dumaloq qilib yoyiladi, o'rtasiga chekich uriladi, ustiga sedana yoki kunjut sepiladi. Keyin novvoy nonni rapidaga (paxta to'ldirilgan yostiqsimon moslamaga) qo'yib, qizigan tandir devoriga yopishtiradi. Non pishgach, uni devordan uzib olishadi: "tandirdan yangi uzilgan non" degan ibora ana shundan.
Obi non: har kungi dumaloq non
Obi non eng ko'p tarqalgan, har kuni yeyiladigan nondir. U dumaloq, cheti qalin va yumshoq, o'rtasi esa yupqa va qarsildoq bo'ladi. Xamiri asosan suvda qoriladi, nomi ham shundan.
O'rtasidagi naqsh chekich bilan bosiladi. Chekich uchli mixchalar qadalgan kichik muhrga o'xshaydi. Chekich bosilgan o'rta qism tandirda ko'pchimaydi, yupqa bo'lib qoladi, chetlari esa ko'tarilib, yumshoq chiqadi. Naqshning o'zi bezak: ta'mga ta'sir qilmaydi, lekin har novvoyning chekichi o'ziga xos bo'ladi. Ustiga ko'pincha sedana yoki kunjut sepiladi.
Uyda yopmoqchi bo'lsangiz, oddiy pechda ham tandirga yaqin natija olsa bo'ladi. Harorat, bug' va chekich o'rniga nima ishlatish haqidagi maslahatlarni uyda tandir non retseptidan topasiz.
Patir: yog'li bayram noni
Patir (ruscha патыр) xamiriga yog' qo'shilgan, to'yimliroq non. Yog' sifatida sariyog', qaymoq yoki dumba yog'i ishlatiladi, xamir esa ko'pincha qatlam-qatlam qilib yoyiladi. Natijada non qalinroq, to'yimliroq va po'sti yaltiroq chiqadi.
Patir Farg'ona vodiysi bilan bog'liq va bayram noni hisoblanadi: to'y, yubiley va katta mehmondorchiliklarda dasturxonga qo'yiladi. Oddiy nonga qaraganda uzoqroq yumshoq turadi, shuning uchun uni sovg'a qilib ham olib borishadi.
Pechda patir yopish obi nondan biroz murakkabroq, chunki xamirni yog'lab, o'rab, qayta yoyish kerak. Patir retsepti buni bosqichma-bosqich ko'rsatadi.
Samarqand noni: uzoq saqlanadigan mashhur non
Samarqand noni zich, og'ir va yaltiroq po'stli bo'ladi. U uzoq saqlanishi bilan mashhur, shuning uchun Samarqanddan qaytayotganlar uni qarindosh-urug'ga sovg'a qilib olib ketadi. Bu haqda ko'p rivoyatlar bor.
Yurtga borib qaytayotganlarning chamadonida bir-ikki Samarqand noni bo'lishi odatiy hol. Bunday nonni sochiqqa o'rab, quruq va salqin joyda saqlang. Qotib qolsa, ustiga ozgina suv sepib, pechda bir necha daqiqa qizdiring: non ancha yumshaydi.
Boshqa turlar: qatlama, gijda va kulcha
- Qatlama: yupqa yoyilgan xamirga yog' surtib, qatlam-qatlam qilib tayyorlanadigan non. Nonushtada qaymoq va choy bilan ayniqsa mazali.
- Gijda: Xorazmning mahalliy noni, o'ziga xos shakli va naqshi bor.
- Kulcha: kichik dumaloq non.
- Bulardan tashqari shirmoy non kabi ko'plab mahalliy turlar bor. Har viloyat, ba'zan har shahar o'z noni bilan faxrlanadi.
Non odobi: bolalikdan o'rgatilgan qoidalar
- Non hech qachon teskari, yuzini pastga qaratib qo'yilmaydi.
- Non pichoq bilan kesilmaydi, qo'l bilan sindiriladi.
- Ovqat boshida nonni uy egasi sindirib, davradagilarga ulashadi.
- Non tashlab yuborilmaydi: qotgan non quritiladi yoki boshqa taomga ishlatiladi, ushog'i qushlarga beriladi.
- Yerga tushgan nonni ko'tarib, o'pib, balandroq joyga qo'yishadi.
- Non ustiga boshqa narsa qo'yilmaydi, non ustidan hatlab o'tilmaydi.
Latish do'stlaringizni uyga chaqirsangiz, bu odatlarni qisqacha aytib bering, masalan, nega non pichoq bilan kesilmasligini va nega uni teskari qo'yib bo'lmasligini. Latishlarda ham nonga hurmat kuchli: ular o'z qora javdar noni rupjmaize bilan faxrlanadi.
Marosimlarda non
Fotiha to'yida ikki tomon non sindiradi: "non sindirildi" degani kelishuvga erishildi degani. Uzoq safarga chiqayotgan kishiga nondan bir tishlam tishlatib, qolganini u qaytguncha saqlab qo'yishadi.
Nonni qanday saqlash va qizdirish
- Shu kuni yeyiladigan nonni paxta sochiq yoki dasturxonga o'rab qo'ying. Polietilen paketda po'sti yumshab, nam tortadi.
- Ertasiga nonni qizdirish uchun ustiga ozgina suv sepib, qizigan pechda bir necha daqiqa tuting: po'sti yana qarsildoq, ichi yumshoq bo'ladi.
- Uzoqroq saqlash uchun yangi nonni o'sha kuniyoq muzlatib qo'ying, kerak bo'lganda muzdan tushirib, pechda qizdiring.
- Patir va Samarqand noni obi nondan uzoqroq yumshoq turadi, shuning uchun ularni yo'lga yoki sovg'aga olish qulay.
- Qotib qolgan nonni tashlamang: mayda bo'laklarga bo'lib quriting va choy bilan yoki sho'rvaga solib yeng.
Rigada uyda non yopish uchun masalliqlar
Uyda non yopmoqchi bo'lsangiz, kerakli narsalarning hammasi oddiy supermarketda bor, faqat ularning latishcha nomini bilish kerak:
- Un: kviešu milti, ya'ni bug'doy uni. Oq va yumshoq non uchun "augstākā labuma", ya'ni oliy navli unni oling (ruscha мука высшего сорта).
- Xamirturush: raugs. Yangisi svaigais raugs, quruq kukuni sausais raugs deb sotiladi.
- Sepish uchun: kunjut latishcha sezama sēklas, sedana esa melnsēklīte (do'konda melnās ķimenes deb ham yozilishi mumkin).
- Patir uchun yog': sariyog' latishcha sviests deyiladi.
Chekich topilmasa, o'rtasini vilka bilan zich qilib teshib chiqing: naqsh oddiyroq bo'ladi, lekin non to'g'ri pishadi. Teshilgan o'rta qism ham tandirdagidek ko'tarilmay, yupqa bo'lib qoladi.
Uyda non yopganda ko'p uchraydigan xatolar
- Pech yetarlicha qizimagan: non oqarib, po'sti qattiq bo'lib qoladi. Pechni oldindan eng yuqori haroratga qizdiring.
- Bug' yo'q: pech tubiga issiq suvli idish qo'yilmasa, po'st quruq va qattiq chiqadi.
- O'rtasi teshilmagan: chekich yoki vilka tegmagan non o'rtasidan ko'pchib, shar kabi ko'tariladi.
- Non juda qalin: cheti qalin, o'rtasi yupqa bo'lishi kerak, aks holda ichi chala pishadi.
- Issiq nonni darrov paketga solish: bug' po'stni yumshatib yuboradi. Avval sochiq ustida biroz sovitib oling.
Birinchi urinishda non tandirdagidek chiqmasa, xafa bo'lmang. Har bir pechning o'z fe'li bor: ikki-uch marta yopib ko'rgach, haroratni ham, vaqtni ham o'zingiz topasiz.
Nonni nima bilan yeyish kerak
Obi non palov, sho'rva, lag'mon va kabob bilan birga keladi. Ertalab u qaymoq, asal yoki sariyog' bilan, choy ustida esa quritilgan meva va yong'oq bilan yeyiladi. Issiq non bilan odatda o'zbekcha ko'k choy ichiladi.
Patir esa o'zi alohida taom: uni ko'pincha choy bilan, hech narsa qo'shmasdan yeyishadi. Sho'rva bilan birga obi non, bayram dasturxonida esa patir qo'yish odat. Patirni ham pichoq bilan kesishmaydi: butunligicha qo'yib, davrada qo'l bilan sindirishadi.
Nonga oid so'zlar boshqa tillarda
- non: ruscha хлеб yoki лепёшка, latishcha maize yoki plācenis, inglizcha bread, flatbread;
- patir: ruscha патыр yoki патир, inglizcha patyr yoki patir bread;
- tandir: ruscha тандыр, inglizcha tandoor;
- chekich: ruscha чекич, inglizcha bread stamp;
- qatlama: ruscha катлама, inglizcha layered flatbread.
Rigada o'zbek nonini qayerdan topish mumkin
Rigadagi supermarketlarda lavash, pita va turli yassi nonlar bor, lekin ular odatda tandirda yopilmaydi: na chekich naqshi, na qalin cheti bor. Latishcha yassi non umumiy qilib plācenis deyiladi, ruscha лепёшка. Do'konda shu so'zni ko'rsangiz ham, ichida o'zbek noni bo'lmasligi mumkin.
Haqiqiy dumaloq o'zbek nonini Riga markaziy bozoridagi o'zbek bozori Arkan Bazardan topasiz: o'zbek yassi nonini Rigadagi hamkor novvoylar yopadi. Issiq non olmoqchi bo'lsangiz, ertaroq boring va uyga olib ketayotganda paketga emas, qog'oz qopga yoki sochiqqa o'rang.
Bozorning aniq joyi va ish vaqti Arkan Bazar sahifasida ko'rsatilgan. Non bilan birga palovbop guruch, ziravorlar va choy ham olsangiz bo'ladi. Katta davra yoki to'y uchun ko'p non kerak bo'lsa, sotuvchi bilan oldindan gaplashib qo'ygan ma'qul.
O'zbek noni tugab qolgan kunlari sho'rva bilan latishlarning shirin-nordon javdar noni saldskābmaize yoki oq baltmaize ham yomon emas. Palovga esa baribir o'zbek noni kerak.
Issiq nonni paketga emas, sochiqqa o'rang: po'sti qarsildoqligicha qoladi.